Alcohol is opnieuw voer voor discussie in België. Een nieuwe gezondheidswaarschuwing voor alcoholreclame heeft brouwers, politici en gezondheidsexperts lijnrecht tegenover elkaar geplaatst. Neuroloog en filosoof Wietse Wiels vindt dat het debat soms te snel wordt herleid tot 1 boodschap. Hij pleit niet voor een vrijgeleide voor alcohol wel voor enige nuance. Hoeveel drinken we, over welk risico spreken we precies en welke schade verdient eigenlijk onze grootste aandacht?
De discussie laaide eind augustus opnieuw op nadat de Belgische Brouwers met een paginagrote open brief protesteerden tegen de geplande strengere regels voor alcoholreclame. Vooral de nieuwe verplichte boodschap ‘Alcohol schaadt de gezondheid’ die de vroegere formulering rond alcoholmisbruik vervangt ligt gevoelig. De maatregel maakt deel uit van een ontwerp van koninklijk besluit dat de federale regering in maart 2026 goedkeurde. Het voorziet ook strengere regels voor reclame gericht op minderjarigen en voor het gratis uitdelen van alcohol. Aan de andere kant staan organisaties als VAD en Kom op tegen Kanker die de nieuwe boodschap verdedigen en erop wijzen dat gezondheidsrisico's niet pas bij problematisch drinken beginnen. Ook de WHO en het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek IARC beschouwen alcohol als kankerverwekkend en stellen dat voor het risico op kanker geen veilig consumptieniveau kan worden vastgesteld. Tegelijk neemt het risico sterk toe naarmate de consumptie stijgt. Net binnen dat spanningsveld wil dr. Wietse Wiels enkele kanttekeningen plaatsen. Wiels, geboren in 1991, studeerde geneeskunde, neurologie en filosofie aan de Vrije Universiteit Brussel en verricht onderzoek naar onder meer depressie en dementie. Sinds 1 maart 2026 versterkt hij als neuroloog het team van AZ Sint-Maria Halle, met bijzondere belangstelling voor onder andere Parkinson, neuropsychiatrie en functionele klachten. Daarnaast is hij sinds 2022 voorzitter van SKEPP, de Studiekring voor Kritische Evaluatie van Pseudowetenschap en het Paranormale. Kritisch kijken naar stellige beweringen behoort met andere woorden enigszins tot zijn handelsmerk. Wij laten hem hieronder aan het woord. Niet om alcohol onschadelijk te verklaren want dat doet hij nadrukkelijk niet maar om in een bijzonder gepolariseerd debat ook te nuanceren en vragen te stellen over dosis, absolute risico's, observationeel onderzoek en de maatschappelijke betekenis van drinken.
COLUMN
Bon. Over het alcoholdebat wil ik toch iets zeggen. Binnen de bredere en bijzonder complexe kwestie van alcoholreclame en -regulering, een onderwerp dat verschillende vakgebieden tegelijk raakt, valt het me op in welke mate vooral kanker van stal wordt gehaald als de grote bangmaker. Ik begrijp dat niet helemaal. Ten eerste zijn er andere problemen die met alcohol samenhangen (verslaving, geweld, verkeersongevallen of gebroken gezinnen) die een veel grotere menselijke en maatschappelijke tol eisen. Ten tweede heb ik de indruk dat de grootte van het individuele kankerrisico in de communicatie soms onvoldoende in perspectief wordt geplaatst. Neem bijvoorbeeld de lijst met alcoholgerelateerde kankers die vaak wordt aangehaald, bijvoorbeeld in een recent bericht van Kom op tegen Kanker.
Mond-, keelholte- en strottenhoofdkanker
Om te beginnen zijn dit relatief zeldzame kankers. Het risico neemt toe met de hoeveelheid alcohol die iemand drinkt en wordt vooral indrukwekkend bij zwaar alcoholgebruik. De combinatie met roken is daarbij bijzonder belangrijk want alcohol en tabak versterken elkaars schadelijke effect in deze. Ook andere factoren, zoals het tegenwoordig via vaccinatie te voorkomen HPV, spelen bij bepaalde tumoren een rol. Bij beperkt alcoholgebruik gaat het om eerder bescheiden toenames in het risico op dergelijke kankers. Dat onderscheid verdwijnt in de publieke communicatie wel eens.
Slokdarmkanker
Ook slokdarmkanker is eerder zeldzaam. Een deel van de gevallen houdt vermoedelijk inderdaad verband met alcoholgebruik maar opnieuw geldt: de dosis maakt een groot verschil. Beperkt ‘sociaal’ of ‘sporadisch’ alcoholgebruik en zwaar chronisch gebruik, langdurig en systematisch meerdere eenheden per dag, of hevig bingedrinken zijn epidemiologisch niet hetzelfde. Bovendien spelen genetische factoren een rol. Sommige groepen mensen zijn bijvoorbeeld gevoeliger voor de schadelijke effecten van acetaldehyde, een afbraakproduct van alcohol. En ook hier kunnen andere risicofactoren, waaronder roken, het risico verder versterken.
Leverkanker
De lever is een ingewikkeld en opmerkelijk veerkrachtig orgaan. Hij kan tegen een stootje. Maar geef je hem lang genoeg en vaak genoeg klappen dan ontstaan er problemen. Dat kan door alcohol maar bijvoorbeeld ook door aandoeningen van de stofwisseling zoals diabetes of obesitas maar ook door ‘virale’ hepatitis en andere leverziekten. Wat in de recente boodschappen soms verloren gaat maar iedereen die in de zorg werkt wel weet is dat alcoholgerelateerde levercirrose of -kanker typisch voorkomen na langdurige en aanzienlijke blootstelling aan alcohol. Niet bij iemand die 3 keer per jaar een glaasje champagne drinkt. Dat betekent uiteraard niet dat iedereen dezelfde marge heeft. Wie al een leveraandoening of een andere verhoogde gevoeligheid heeft moet veel strenger zijn met alcohol. Maar dat is precies waarom nuance belangrijk is.
Borstkanker
Borstkanker is een ander verhaal. Ze komt helaas vaak voor en de relatie met alcohol is behoorlijk goed onderzocht. Er bestaat vermoedelijk ook bij relatief kleine hoeveelheden al een toename van het risico. Omdat borstkanker op zichzelf veel frequenter voorkomt wordt een relatief kleine stijging hier bovendien maatschappelijk belangrijker.
Ook het type studies doet ertoe.
Veel van onze kennis over alcohol en chronische ziekten komt uit observationele studies. Je kunt tienduizenden mensen natuurlijk moeilijk verdelen in een groep die 20 jaar lang dagelijks alcohol moet drinken en een controlegroep die 20 jaar lang placebo-alcohol krijgt. Achter epidemiologische verbanden kunnen daarom altijd andere factoren schuilgaan die moeilijk volledig van elkaar los te trekken zijn zoals roken, sociaaleconomische status, mentale gezondheid, lichaamsbeweging, voedingsgewoonten en nog veel meer. Dat maakt de onderzoeksresultaten niet waardeloos. Integendeel. Ze geven ons waarschijnlijk een behoorlijk idee van de grootteorde van verschillende risico's. Maar die verdienen wel een correcte interpretatie. En nog iets, wanneer onderzoeken mensen verdelen in categorieën als niet-drinkers, enkele consumpties per week, ongeveer 1 consumptie per dag of zwaar gebruik kun je daar niet zonder meer spectaculaire conclusies uit trekken over het effect van letterlijk 1 afzonderlijk glas wijn. Dat soort precisie hebben dergelijke studies eenvoudigweg niet. Stel jezelf bij wijze van oefening maar eens voor hoe je het effect van 1 glas op de latere gezondheid in hemelsnaam zou moeten onderzoeken. De vele straffe uitspraken over ‘’1’’ of ‘’(vanaf) het eerste’’ glas de laatste tijd hebben me dus wat doen fronsen. Toch wil ik 1 ding nog eens dubbel onderlijnen.
Alcohol verwoest levens.
Ik zie de gevolgen ervan iedere week opnieuw tijdens mijn werk als arts. Een naast familielid verloor z’n leven aan de drank. Eerst spreekwoordelijk, uiteindelijk letterlijk. Tegelijk draagt alcohol al duizenden jaren bij aan ontelbare momenten die mensen als diep waardevol ervaren. Een glas wijn bij een maaltijd, een pint met vrienden, champagne bij een huwelijk, een bijzondere fles die wordt gedeeld, een nieuwe gastronomische ontdekking. Die 2 werkelijkheden bestaan tegelijkertijd. En precies tussen die 2 werkelijkheden ligt volgens mij de echte vraag. Die is tegelijk eenvoudiger en toch complexer dan het gebekvecht over 1 zinnetje op alcoholreclame. Hoe zorgen we ervoor dat het ene niet in het andere uitmondt? Waarom gebeurt dat bij sommige mensen wel en bij andere niet? Wie is kwetsbaar? Hoe herkennen we dat vroeger? Hoe beschermen we mensen tegen verslaving en ernstige gezondheidsschade zonder te doen alsof ieder gebruik hetzelfde is? En misschien nog moeilijker, hoeveel maatschappelijke schade zijn we bereid te aanvaarden voor de vrijheid van anderen om iets te doen wat risico's inhoudt? Hoeveel vermaak weegt op tegen 1 ramp of omgekeerd? Dat is geen eenvoudige medische vraag. Het is tegelijk een ethische, maatschappelijke, economische en politieke vraag. Ondanks tonnen onderzoek, enorme budgetten, internationale ervaring en analyses van bijzonder knappe wetenschappers en beleidsmakers bestaat daarop geen eenvoudig antwoord. Experts kunnen zeer stellige uitspraken doen maar zodra we van de vraag “Is alcohol schadelijk?” overstappen naar “Hoe moet een samenleving daarmee omgaan?”, betreden we onvermijdelijk ook het terrein van waarden en keuzes.
Wat weten we dan wel?
Een totaalverbod is alleszins geen wondermiddel. De geschiedenis leert over de onverwachte gevolgen die verboden kunnen hebben. Binnen de kortste keren ontstaat een zwarte markt en gaan mensen in hun tuinhuis aan de slag. Mensen zijn creatief en hun relatie met vergist suikerwater zit inmiddels diepgeworteld. Alle remmen loslaten (geen regelgeving, geen leeftijdsgrenzen, geen accijnzen, onbeperkte reclame,…) lijkt evenmin verstandig. Spotgoedkope sterkedrank heeft in het verleden bijvoorbeeld in Oost-Europa rampen aangericht. Kwetsbare groepen mogen beschermd worden.
En nu?
Veel en vaak drinken?
Dat is zonder discussie slecht voor vrijwel ieder aspect van de gezondheid zowel fysiek, mentaal, sociaal, familiaal en professioneel. Wie merkt dat alcohol de controle begint over te nemen, moet hulp zoeken. Praat met een vriend, een vertrouwenspersoon, je arts. Liefst ruim voor de schade onomkeerbaar wordt.
Maar alles ruim daar onder?
Alcohol is geen gezondheidsproduct en hoeft dat ook niet te worden. Wie niet drinkt, hoeft er om gezondheidsredenen zeker niet mee te beginnen. En wie wel drinkt heeft er alle belang bij dat beperkt en bewust te doen. Het kan die mooie momenten nog wat extra kleur of smaak geven.
Misschien vat een oude Engelse uitdrukking het daarom nog het best samen: “Good servant, bad master.”